تحلیل فرمالیسمی شعر «ای را» سروده‌ی نرگس باقری

تحلیل فرمالیسمی شعر
[تعداد: ۰   میانگین: ۰/۵]

تحلیل فرمالیسمی شعر: در این نوشتار شعر «ای را» سروده‌ی نرگس باقری را بر اساس اصول فرمالیسم نقد می‌کنم. این شعر در مجموعه «در جریان رگ‌هایم باش» آمده است.

متن شعر

ای را
ای نورانی با حروف حق
ای را
که آغاز رویایی و راه را می گشایی
و آغاز روزی و بوی ناشتایی
من میانه ی دردم ترسم مرگم
ای پایان اضطرار!
نشد که روی قرن ها منتشر شوم
دارم از نبض جهان می افتم
مرا به حنجره ات برگردان!

نقد شعر

درباره‌ی روش‌شناسی تحلیل فرمالیسمی شعر باید به این نکته اشاره کرد فرمالیست‌ها
بیش از هرچیزی به دنبال یافتن آشنایی‌زدایی در یک اثر ادبی هستند.
از نظر آن‌ها زبان علم از زبان ادب جداست. زبان علم جایی است که مولف مجبور است
برای ایجاد ارتباط مناسب همه‌ی از قواعد زبان پیروی کند و هیچ یک قوانین آن را نقض نکند.
شعر اما به گونه‌ای دیگر است.
در شعر شاعر بر آن است تا شکستن قواعد معنایی و دستوری حاکم بر زبان دست به آشنایی بزند
و از آن طریق به شعر برسد.

همچنین مقاله‌ی فرمالیسم در شعر را نیز بخوانید.

در شعر مورد نظر می‌توان این آشنایی زدایی و خروج از قواعد هنجار زبان را به خوبی مشاهده کرد.
ابتدای شعر با ساختار منادا روبه‌رو هستیم. پس از کلمه‌ی «ای» همیشه در ذهن ما باید شخصی باشد.
در حالت هنجارشکسته بعد از «ای» می‌توان شی قرار بگیرد.
اما این شعر پا را فراتر می‌گذارد و بعد از «ای» حروفی دستوری می‌آورد که «را» که همان نشان مفعولی است. چنین ساختی در زبان فارسی وجود ندارد.
پس هنجارشکنی است و آشنایی‌زدایی قابل‌توجهی را در پی دارد و این همان چیزی است
که فرمالیست‌ها به دنبالش هستند.
پس در درجه‌ی اول با آشنایی‌زدایی روبه‌رو هستیم. نکته‌ی بسیار مهم این است که باید دید این آشنایی‌زدایی در این شعر ادامه یافته است و توانسته است به فرمی مشخصی در شعر ختم شود. پاسخ این پرسش بله است. در ادامه‌ی شعر می‌بینیم «را» همراه صفاتی می‌آید که گویی به شکل یک ابژه‌ی بیرونی است.

صفاتی که به توصیف «را» می‌پردازند عبارتند از: «آغاز رویا»، «گشاینده‌ی راه»، «آغاز روز»، «بوی ناشتایی» و «پایان اظرار» است. این صفات همگی در دایره‌ی معنایی خاصی قرار می‌گیرند. همگی این صفات مثبت هستند و به «زندگی» و «رشد» و «پیشرفت» اشاره دارند. خطاب‌دهنده‌ی را نیز همراه مفاهیمی منفی بازنمایی می‌شود. او با صفات «میانه‌ی درد و ترس و مرگ» و «عدم انتشار در زمان» و  «افتادن از نبض جهان» خود را به ما نشان می‌دهد.

پس در نتیجه می‌توان دید که در شعر تضادی میان «امید و ناامیدی» یا «مرگ و زندگی» وجود دارد.
در واقع فرد درون شعر از «را» می‌خواهد او را از مرگ برهاند و به زندگی فرابخواند.
حال این «را» که در شعر است چه می‌توان باشد؟ جواب این سوال را باید در آرایه‌ی ادبی مجاز جستجو کرد.
آریه‌ی ادبی مجاز در زبان فارسی زمانی اتفاق میفتد که یک واژه در معنای اصلی خود به کار نرود. این آرایه گونه‌های مختلفی دارد.

یکی از گونه‌ها یا به اصطلاح علایق آن علاقه‌ی جز به کل است. یعنی شاعر جزیی از چیزی را می‌گوید و کل آن را اراده می‌کند.
در این شعر «را» جزیی از نظام زبان است.
شاعر در این شعر به زبان خطاب می‌کند که اگر تو نباشی من نیز نخواهم بود. این اتفاق را می‌توان در واژه‌ی «منتشر شدن» به خوبی دید.
در واقع انتشار با مفاهیم کتاب و روزنامه پیوند می‌خورد که خود نشان‌دهنده‌ی کاربرد زبان در عمل است. پس اگر زبانی نباشد چیزی منتشر نمی‌شود.

از دیگر سو می‌دانیم که در نظریات جدید زبان‌شناختی زبان اساس زندگی انسان است.
اگر زبانی نباشد انسانی نیز وجود نخواهد داشت. چنین موضوعی را می‌توان در فلسفه‌ی اسلامی نیز مشاهده کرد. انسان حیوانی است که می‌تواند زبان را به کار گیرد. بنابراین به او «حیوان ناطق» می‌گویند.

انسان به زبان نیازمند است تا بتواند به درک جهان و هویت خویش برسد.
پس فرد درون شعر با تمنا از «را» که همان زبان است
می‌خواهد تا او را به حنجره‌ی خویش برگرداند تا بتواند سخن بگوید و به هویت خویش پی ببرد و از بلاتکلیفی خلاص گردد.

نتیجه‌گیری

در این نوشتار تلاش شد تا با تحلیل فرمالیسمی شعر بیشتر آشنا شویم.
شعر با استفاده از تمهیدات زبانی و با استفاده‌ی بسیار هوشمند از آرایه‌ی ادبی مجاز توانسته است
مضمون شعر را در شکل آن به وجود بیاورد. اجزای مختلف شعر با یکدیگر در ارتباط بسیار خوبی قرار دارند و تمامی تمهیدات شعر دارای «کارکرد» است که چنین اتفاقی ایده‌آل‌ترین اتفاق در از نظر یک منتقد فرمالیست است.

سجاد ایران‌پور
ممنون از اینکه با ذکر منبع هم‌رسانی می‌کنید.

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *